Toegenomen mentale kwetsbaarheid
Zowel nationale als internationale cijfers wijzen op een algemeen verlaagd mentaal welzijn bij jongeren. Belgische jongeren rapporteren steeds vaker klachten als slaapproblemen, prikkelbaarheid, neerslachtigheid of gevoelens van eenzaamheid.
Ook het gebruik van antidepressiva bij 12- tot 18-jarigen steeg tussen 2019 en 2023 met 43,6%. Daarnaast neemt het aantal jonge werknemers dat uitvalt wegens mentale aandoeningen, zoals burn-out en depressie, jaar na jaar toe.
Sociale media zijn niet de enige verklaring voor deze evolutie, maar steeds meer onderzoek wijst op een verband tussen intensief of problematisch gebruik en een verhoogd risico op angstklachten, depressieve symptomen, slaapproblemen en een negatief zelfbeeld.
Internationaal onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie toont aan dat ongeveer één op de tien jongeren voldoet aan de criteria voor problematisch gebruik van sociale media, wat betekent dat ze moeite hebben om hun gebruik onder controle te houden of negatieve gevolgen ervaren, bijvoorbeeld in het maken van schooltaken of in het onderhouden van sociale relaties. Bijna één op de drie jongeren (32%) behoort tot de groep van intensieve gebruikers, die gedurende de hele dag quasi permanent online contact houdt via sociale media, zonder noodzakelijk problematisch gebruik te vertonen.
Sociale media niet per definitie schadelijk
Sociale media maken in veel gevallen deel uit van het dagelijkse leven van jongeren. Het is een manier om contact te houden met vrienden, zich creatief te uiten en steun te zoeken bij gelijkgestemden.
Verschillende studies tonen zelfs aan dat actieve en bewuste vormen van gebruik, zoals communiceren met vrienden of deelnemen aan online ondersteuningsgroepen, een positief effect kunnen hebben op het welzijn van jongeren.
Het debat rond sociale media is niet zwart-wit. Niet elk platform, niet elke functie en niet elke gebruiker loopt hetzelfde risico. Daarom moeten we verder kijken dan schermtijd alleen.
Ludo Vandenthoren, expert bij de Onafhankelijke Ziekenfondsen
Ontworpen om verslavend te zijn
Volgens de Onafhankelijke Ziekenfondsen verdient vooral de manier waarop bepaalde sociale media zijn ontworpen bijzondere aandacht. Platforms maken vaak gebruik van aanbevelingsalgoritmes, eindeloze scrollfuncties, pushnotificaties, vluchtige inhoud en andere technieken (zoals streaks) die erop gericht zijn gebruikers zo lang mogelijk online te houden of regelmatig te laten terugkeren naar het platform.
Ook voor volwassenen zijn deze algoritmes moeilijk te weerstaan en voor een brein dat nog volop in ontwikkeling is, kunnen ze nog sterker doorwegen. Vooral jongeren die al een kwetsbare geestelijke gezondheid hebben en jonge meisjes lijken gevoeliger voor de negatieve effecten.
Meer dan ouderlijk toezicht
In verschillende landen staat een minimumleeftijd voor sociale media steeds nadrukkelijker op de politieke agenda, waarbij de verantwoordelijkheid vooral bij jongeren en hun ouders wordt gelegd. Volgens de Onafhankelijke Ziekenfondsen kunnen ouders en jongeren die verantwoordelijkheid niet alleen dragen.
We verwachten vandaag van ouders dat zij in hun eentje opboksen tegen technologiebedrijven die miljoenen investeren om de aandacht vast te houden. Dat is niet realistisch. Er moet in samenwerking met het beleid en de platformdesigners een duidelijk ethisch kader vastgelegd worden zodat jongeren veilig op sociale media kunnen navigeren.
De Onafhankelijke Ziekenfondsen pleiten voor een aanpak waarbij platforms mee verantwoordelijkheid dragen binnen duidelijke en afdwingbare regels. Daarbij moet de bewijslast worden omgekeerd: platforms moeten aantonen dat hun functies veilig en zonder gevaar voor de gezondheid van minderjarigen zijn, vóór ze worden uitgerold.
Geen toegang onder 16 jaar zonder ethische garanties
Ook in België woedt het debat over de toegang tot sociale media voor jongeren steeds luider. De centrale vraag is niet alleen vanaf welke leeftijd jongeren toegang krijgen, maar vooral onder welke voorwaarden dat gebeurt.
Sociale media zouden slechts toegankelijk mogen zijn voor jongeren vanaf 13 jaar wanneer platforms voldoen aan strikte ethische criteria, zoals transparante algoritmes, een beperking van verslavende functies en een sterke bescherming tegen schadelijke content. Zolang dergelijke garanties ontbreken, blijft een minimumleeftijd van 16 jaar gerechtvaardigd, met bijkomende gebruiksbeperkingen voor 16- en 17-jarigen.
We moeten een duidelijk onderscheid maken tussen eenvoudige berichtendiensten en functies die bewust ontworpen zijn om gebruikers vast te houden. Vandaag zitten die vaak in één en dezelfde app, waardoor jongeren al snel worden meegezogen, zelfs wanneer ze snel een berichtje willen sturen.
Begeleiden van jongs af aan
Naast duidelijke verantwoordelijkheden voor platformen is ook begeleiding en ondersteuning van jongeren essentieel. Een gezond gebruik van digitale media vraagt om investeringen in mediawijsheid en preventie vanaf jonge leeftijd, een versterking van de rol van scholen en hulpverleners, en ondersteuning van ouders zonder de verantwoordelijkheid volledig bij hen te leggen.
Bijzondere aandacht is daarbij nodig voor jongeren die mentaal kwetsbaar zijn, aangezien zij gevoeliger kunnen zijn voor de negatieve effecten van sociale media. De Onafhankelijke Ziekenfondsen benadrukken ook het belang van voldoende aantrekkelijke offline alternatieven, zodat sociale contacten, vrijetijdsbesteding en ontspanning niet voornamelijk via digitale platformen verlopen.
De Onafhankelijke Ziekenfondsen vragen de Belgische en Europese beleidsmakers om werk te maken van een kader voor ethische sociale media, met duidelijke regels rond algoritmische transparantie, bescherming van minderjarigen en de beperking van verslavende algoritmes in het design.
