Belangrijkste vaststellingen:
- Het chronisch gebruik van antidepressiva nam toe met meer dan 60 %
- Bij antipsychotica gaat het om een stijging met bijna 93 %, al blijft het gebruik beperkt tot een kleinere groep
- Ook het aantal mensen dat een psychiater consulteerde, steeg met bijna 30 % tussen 2017 en 2023
Deze toename wijst mogelijk op een groeiende druk op de mentale gezondheid, maar kan ook samenhangen met veranderd voorschrijfgedrag en een veranderde houding tegenover het zoeken van hulp.
Impact van gezinssituatie en gender
Eerder onderzoek van BELHEALTH had al een verband aangetoond tussen eenzaamheid en een slechtere mentale gezondheid, geassocieerd met onder andere depressieve symptomen, angststoornissen en een lagere levenstevredenheid. Deze nieuwe studie bevestigt deze associatie tussen eenzaamheid en verhoogde psychische kwetsbaarheid:
- Mensen zonder partner lopen een hoger risico op chronisch gebruik van antidepressiva (+38 %) en antipsychotica (+57 %). Mensen die alleen wonen, zijn 77 % meer geneigd om een psychiater te raadplegen dan mensen die samenleven met een partner.
- Mensen zonder kinderen hebben een hogere kans op het chronisch gebruik van antidepressiva (+24 %), antipsychotica (+73 %) en op consultaties bij een psychiater (+12 %) in vergelijking met mensen met kinderen.
Verschillen tussen mannen en vrouwen
Uit het onderzoek blijkt ook een belangrijk verschil in het gebruik van mentale gezondheidszorg tussen mannen en vrouwen:
- Vrouwen hebben bijna dubbel zoveel kans als mannen om antidepressiva te gebruiken
- Zij doen ook 49 % vaker beroep op een psychiater
De combinatie van gezinssituatie en gender leidt tot nog scherpere verschillen. Het gebruik van antidepressiva en psychiatrische consultaties ligt het hoogst bij alleenstaande vrouwen zonder kinderen.
Bij antipsychotica valt op dat alleenstaande mannen zonder kinderen het hoogste gebruik vertonen (+213 % ten opzichte van mannen met partner en kinderen).
Een complexe relatie tussen eenzaamheid en mentale gezondheid
Dit is geen pleidooi om een partner te zoeken of kinderen te krijgen. De realiteit is een pak complexer: gezinscontext en mentale gezondheid beïnvloeden elkaar wederzijds. Wat deze studie wel toont, is dat wie mentaal welzijn wil verbeteren ook aandacht moet hebben voor het inbouwen van voldoende kwalitatieve sociale interactie
Thomas Otte, expert expert bij de Onafhankelijke Ziekenfondsen
Op basis van deze analyse kan geen uitspraak worden gedaan over causaliteit. De resultaten wijzen eerder op een wederzijdse samenhang tussen beide factoren. Sociaal isolement wordt in verband gebracht met een hogere prevalentie van depressieve en angstklachten, evenals met een toename in het gebruik van psychofarmaca en mentale gezondheidszorg.
Onderzoek toont ook aan dat het stigma rond psychische kwetsbaarheid gevoelens van eenzaamheid kan versterken. Mensen durven er daardoor soms minder over te praten of hulp te zoeken, wat hun isolement kan vergroten. Zo kan een moeilijk te doorbreken vicieuze cirkel ontstaan, vooral bij mensen met weinig sociale steun.
Nood aan beleid met oog voor sociale realiteit
De Onafhankelijke Ziekenfondsen pleiten daarom voor een beleid rond mentale gezondheid dat:
- De aandacht verhoogt voor de doelgroep alleenstaanden (met of zonder kinderen) in het interfederaal plan GGZ (dat in 2026 vorm moet krijgen). Het plan mag zich niet beperken tot zorg, maar moet ook inzetten op gezondheidspromotie en preventie van mentale problemen.
- Het stigma rond psychische kwetsbaarheid doorbreekt om maatschappelijke participatie te versterken. Dit kan via de inzet van ervaringsdeskundigen, sensibiliserings- en informatiecampagnes en inclusieve praktijken binnen organisaties en publieke diensten.
- Van eenzaamheid een beleidsprioriteit maakt, met investeringen in ontmoetingsplekken in de buurt en steun voor vrijwilligerswerk en lokale initiatieven. Organisaties die inzetten op sociale cohesie en participatie verdienen structurele ondersteuning en een stem in het politieke debat.
- Investeert in opleiding en onderzoek naar wetenschappelijk onderbouwde interventies tegen eenzaamheid. Zorgverleners moeten worden opgeleid in het herkennen en aanpakken van eenzaamheid, en onderzoek moet worden versterkt, inclusief gezondheidseconomische evaluaties.
- Maatregelen neemt ter bevordering van sociaal contact, via programma’s die mensen – en in het bijzonder alleenstaanden – aanmoedigen om deel te nemen aan sportieve, artistieke, sociale en vrijetijdsactiviteiten.
